Over de herkomst van koi (of eigenlijk:
nishikigoi) is al heel wat geschreven. Al in de Romeinse tijd werden
karpers gekweekt in Europa en deze karpers zouden naar Azie gebracht
kunnen zijn. Lang bestaande kleurvarianten van Europese karpers (b.v.
goudkarpers) zouden de basis kunnen vormen waaruit de gekleurde koi
gekweekt zijn. Recent wetenschappelijk onderzoek laat zien dat de
waarheid anders is...
Wilde karpers en gedomesticeerde karpers
Om te bepalen wat de herkomst van koi is, moeten we eerst kijken naar
de wilde voorouders van alle gekweekte karpers. Wilde
karpers verschillen van gedomesticeerde karpers op veel punten: ze zijn
slanker gebouwd, gespierder, hebben een betere conditie en beginnen
eerder in het jaar met eieren leggen. Wilde karpers zijn altijd
'schubkarpers': het hele lichaam is bedekt met schubben. Ze zijn niet
erg groot, een wilde karper van 60 cm is al een hele beste. Mischien
wel het belangrijkste kenmerk: ze handhaven zich zonder enige
menselijke invloed. Om het eens met een andere soort te vergelijken:
een wilde karper verschilt van een gedomesticeerde karper zoals een
wolf verschilt van een hond.
Gedomesticeerde
karpers zijn alle karpers die zo veel generaties door mensen zijn
gekweekt en geselecteerd dat ze duidelijk verschillen van wilde
karpers. Dit zijn dus alle spiegelkarpers, goudkarpers,
consumptie-karpers en, jawel, alle koi.
Naast wilde en gedomesticeerde karpers zijn er ook nog uitgezette en verwilderde
karpers. Dit zijn gedomesticeerde karpers die door mensen zijn
losgelaten in de natuur, en de nakomelingen van deze gedomesticeerde
karpers. Hieronder vallen alle karpers die voor sportvisserij
wereldwijd worden uitgezet. Zowel kwa lichaamsbouw als kwa andere
eigenschappen zijn en blijven dit gedomesticeerde karpers: ook na
generaties lang in het wild te leven worden het nooit meer echte wilde
karpers.
de typische slanke lichaamsvorm van wilde karper
Eén of meerdere soorten wilde karpers?
Wilde karpers komen voor in Europa (met name het Donau-gebied), west
Azië (o.a. de Wolga) en oost Azie (o.a. de rivier Amoer). Tussen
de west Aziatische karpergebieden en de oost Aziantische ligt een enorm
gebied zonder karpers. Hierom
werd wel eens gespeculeerd dat de westelijke en oostelijke karpers
mischien niet helemaal hetzelfde zijn. Kwa uiterlijk verschillen ze
maar weinig van elkaar en om deze reden werden ze tot voor kort
beschouwd als vormen van één soort: Cyprinus carpio.
Genetisch onderzoek laat echter zien dat westelijke en oostelijke
karpers toch verschillend zijn. Deze genetische verschillen zijn
voldoende om ze als twee verschillende vissoorten te beschouwen.
daarnaast blijken ze verschillende vis-parasieten te hebben, wat een
aanwijzing is dat ze westelijke en oostelijke karpers al erg lang van
elkaar gescheiden zijn. De westelijke (Donau en Wolga) karper blijft Cyprinus carpio heten terwijl de oostelijke nu Cyprinus rubrofuscus
heet. In feite zijn er zelfs meerdere soorten karpers in Azië,
maar die andere soorten zijn voor de geschiedenis van koi niet of
nauwelijks van belang.
Welke wilde karper is de voorouder van koi?
Door de genen van gedomesticeerde karpers te vergelijken met die van
westelijke en oostelijke wilde karpers is duidelijk geworden wat
Aziatische viskwekers al lang wisten: zowel in Europa als in Azië
zijn karpers gedomesticeerd. Er zijn dus gedomesticeerde westelijke
karpers (Cyprinus carpio) en gedomesticeerde oostelijke karpers (Cyprinus rubrofuscus).
Koi blijken oorspronkelijk gedomesticeerde oostelijke karpers te zijn
en genetisch lijken ze nog steeds het meeste op oostelijke karpers.
Spiegelkarpers zijn gedomesticeerde westelijke karpers en dat geldt ook
voor Europese goudkarpers. Goudkarpers hebben dus niets met koi te
maken!
Spiegelkarpers
hebben wel wat met koi te maken: door spiegelkarpers in te kruisen zijn
de 'doitsu' varieteiten van koi gekweekt. Doitsu zijn dus hybriden
tussen twee vissoorten: westelijke en oostelijke karper. In feite geldt
dit ook voor andere koi-varieteiten die generaties lang met doitsu
gekruist zijn (asagi bijvoorbeeld). Dat maakt dat koi kunnen worden
beschouwd als oostelijke karpers die zijn gekruist met
westelijke karpers.
spiegelkarper is een gedomesticeerde westelijke karper
De wetenschappelijke (Latijnse) naam van koi
Volgens de internationale regels voor zoologische naamgeving mag geen
wetenschappelijke naam worden gegeven aan een kruisingsvorm. Hij moet
worden beschreven als wat hij is: als kruising. De meest correcte
wetenschappelijke naam voor koi wordt dan Cyprinus rubrofuscus x Cyprinus carpio. Omdat de invloed van oostelijke karpers groter is als die van westelijke karpers zou ook de aanduiding Cyprinus rubrofuscus-hybriden correct zijn. Veel koi zijn zuivere oostelijke karpers en kunnen dus Cyprinus rubrofuscus worden genoemd. De naam Cyprinus carpio geldt niet meer voor koi. Met Cyprinus carpio worden nog wel alle westelijke wilde en gedomesticeerde karpers aangeduid, en dus ook vrijwel alle sportvisserij-karpers.
Het mysterie van de boerenkarpers
Naast karpers die voor sportvisserij worden uitgezet leven in Nederland
ook zogenaamde boerenkarpers. Afgaande op omschrijvingen (slank, sterk,
schuw en kleinblijvend, donker gekleurd, volledig beschubd) lijken deze
boerenkarpers heel erg op wilde karpers. Genetisch onderzoek heeft dat
recent bevestigd: boerenkarpers zijn
wilde karpers! Genetisch gezien lijken ze veel op Donau- wilde karpers,
maar ze zijn niet precies hetzelfde. De grote vraag is nu of
boerenkarpers ooit in Nederland zijn geintroduceerd. Een andere -
spectaculaire - mogelijkheid is dat het een inheemse vissoort is die
nooit als zodanig is (h)erkent! Los hiervan zijn boerenkarpers
plotseling belangrijke vissen geworden. Door hybridisatie en
concurentie met gedomesticeerde karpers worden wilde karpers overal in
hun voortbestaan bedreigd. De recente ontdekking dat boerenkarpers
wilde (westelijke) karpers zijn, betekend dat er een wat grotere kans
is om wilde karpers voor het nageslacht te behouden. Dit is ook
belangrijk voor de toekomst van gedomesticeerde westelijke karpers en
ook voor koi. Wilde karpers blijken namelijk een veel grotere
genetische variatie te hebben als gedomesticeerde karpers. Het is goed
mogelijk dat sommige wilde karpers een erfelijke resistentie bezitten
tegen karper-ziektes...
Bronnen:
Kohlmann,
K., & P. Kersten, 1999. Genetic variability of German and foreign
common carp (Cyprinus carpio L.) populations. Aquaculture 173: 435-445.
Kohlmann, K., R. Gross, A. Murukaeva
& P. Kersten, 2003. Genetic variability and structure of common
carp (Cyprinus carpio) populations throughout the distribution range
inferred from allozyme, microsattelite and mitochondrial DNA markers.
Aquatic Living Resources 16: 421-431
Kohlmann, K., & P. Kersten, 1999.
Genetic variability of German and foreign common carp (Cyprinus carpio
L.) populations. Aquaculture 173: 435-445.
Tanck, M. W. T., H. C. A. Baars, K.
Kohlmann, J. J. van der Poel & J. Komen, 2000. Genetic
characterisation of wild Dutch common carp (Cyprinus carpio).
Aquaculture research 31: 779-783
Verder dank ik Dr. J. Freyhof voor informatie over de wetenschappelijke naam van oostelijke karper.
Externe link:
Een foto van een boerenkarper staat op TotalFishing.nl
